دانلود کتاب تاریخ بیهقی

پیش گفتار
به نام خالق هستی
زمانی که دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد تصمیم گرفت تا یک مراسم بزرگداشت برای مورخ و نویسنده برجسته ایران ، ابوالفضل بیهقی برگزار کند ، خود واضح شد که انتشار مجدد کتاب معروف او ضروری است . به ویژه اینکه تمامی چاپ‌ های قبلی این کتاب به سختی یافت می‌ شد . به علاوه ، استاد علی‌ اکبر فیاض از سال ۱۳۲۴ شمسی ، که تاریخ بیهقی را منتشر کرده بود ، به مطالعات خود در این زمینه ادامه داده و به نکته‌ های جدیدی پرداخته بود که تصحیح و بازنگری انتقادی این کتاب مفید و ضروری می‌ باشد .
از طرف دانشگاه ادبیات و  علوم انسانی مشهد ، خواسته شد که ثمره بیست و پنج سال تحقیقات خود را در زمینه تاریخ بیهقی را به دانشکده ارائه کنند تا بتواند به تصحیح مجلس بزرگداشت ابوالفضل بیهقی بپردازند . استاد فیاض که بنیانگذار دانشکده ادبیات مشهد بود ، قبول کرد و وقت خود را به این پروژه اختصاص داد . حال کتاب مورد نظر آماده انتشار شده و در دسترس عموم قرار گرفته است . این اثر ارزشمند بیهقی ، به تصحیح دانشمند خراسانی ، توسط دانشکده ادبیات و علوم انسانی دانشگاه مشهد در خراسان منتشر شده است . همچنین ، مقالاتی که در مجلس بزرگداشت ابوالفضل بیهقی (مشهد) ۲۱ تا ۲۵ شهریورماه (۱۳۴۹ هـ.ش) منتشر شده بود ، توسط همین دانشکده در خراسان منتشر شده است . متأسفانه ، تنها چند روز پیش از انتشار چاپ حاض ر، استاد فیاض فوت کرده و ایران یک دانشمند بزرگ و بی‌ نظیر را از دست داده است .
بنابر این ، تعلیقات این کتاب همچنان ناتمام است و به جای یک مقدمه ، مقاله‌ ای جذاب از استاد فقید در مراسم گرامیداشت ۱۲ تاریخ بیهقی قرار گرفته است . ابوالفضل بیهقی که وظیفهٔ معرفی نسخه‌ های خطی تاریخ بیهقی را بر عهده داشته ، در ابتدای کتاب ذکر شده است . همچنین ، با وجود تمام تحقیق‌ های صورت گرفته در تمام یادداشت‌ های باقی‌ مانده از ایشان ، متأسفانه هیچ رازی که برای نسخه‌ ها و یادداشت‌ ها و اندیشه‌ های دیگر دانشمندان در نظر گرفته شده و با حروف فرانسوی در پایین صفحات نشان داده شده بود ، به دست نیامد . به علاوه ، زیرا حدس زدن در این مورد منطقی نبود ، تکمیل مقدمه از این جهت امکان‌ پذیر نبود . دانشکده‌ ی ادبیات و علوم انسانی مشهد به مناسبت انجام این خدمت مهم فرهنگی به یاد پاک استاد فیاض ، احترام خود را به وی خدمت عرض می‌ کند . این اقدام به عنوان تجلی از قدردانی از خدمات گرانبهای دکتر علی اکبر فیاض ، باعث شده است کتابخانهٔ دانشکده‌ی ادبیات و علوم انسانی مشهد به نام شایسته‌اش “فیاض” نامگذاری شود .
با احترام و ارادت خاص ، از جناب آقای عبدالله فریار ، رئیس محترم دانشگاه مشهد ، و اولیای امور دانشگاه به خاطر ارائه وسایل نشر برای این کتاب ، صمیمانه سپاسگزاری می‌ کنم . همچنین ، نیاز است از دوشیزه فائقه رستمیان و آقایان ابراهیم قیصری و نعمة الله پروین ، دانشجویان رشته زبان و ادبیات فارسی که با حوصله و دقت نمونه‌ های چاپی این کتاب را تصحیح نمودند ، قدردانی و تشکر نمایم . همچنین از کارکنان چاپخانه دانشگاه مشهد ، به خصوص آقای محمود ناظران به خاطر تلاش و سلیقه‌ی برترشان در چاپ این کتاب ، صمیمانه سپاسگزاری می‌ کنم . امیدوارم که دانشکده ادبیات و علوم انسانی مشهد بتواند نقش خود را در حفظ و ترویج زبان ، ادبیات و فرهنگ ملی با افتخار به اجرا درآورده و وظیفه‌ اش را به خوبی انجام دهد .
نوشتهٔ دکتر محمد جعفر یاحقی دربارهٔ ابوالفضل بیهقی
خواجه ابوالفضل محمد بن حسین بیهقی ، دبیر و نویسنده تاریخ بیهقی ، در سال ۳۸۵ هجری قمری در روستای حارث آباد بیهق متولد شد . حارث آباد در دو فرسنگی جنوب شهر سبزوار واقع شده است که به کوهستان متکی و در منطقه‌ ای بیابانی و کویری واقع شده و دارای تنها حدود صد و پنجاه خانوار جمعیت بوده که هیچ باغ و درخت و سبزی طبیعی ندارد ، به جز از جنگل مصنوعی “گزاری” که برای مقابله با طوفان شن از حد فاصل حارث آباد تا رودخانه کال شور احداث شده است . مردم سبزوار و همچنین مردم حارث آباد به این منطقه را “حاریث اوه” یا “حيث أوه” نامیده‌اند . حارث آباد کم‌ آب و با وضع مالی نامعقول به نظر می‌ رسد ، اما به طور واقعی مردم زنده و کوشا و ثروتمندی دارد که در گذشته اغلب به دامپروری مشغول بودند و اکنون بیشتر به کامیون‌ داری مشغول هستند .
بیهقی هرگز از روستای زادگاهش حرفی نزدیک نکرده است ، اما از اشاراتی که در طول سال‌ها داده ، می‌ توان به سن واقعی او پی برد که تاریخ تولدش برابر با سال ۳۸۵ است . اطلاعات کمی درباره خانواده ، دوران کودکی و جوانی او در دسترس نیست ، فقط می‌ دانیم که نام پدرش “حسین” بود و از مردم بیهق بوده است . ادله‌ ای نشان می‌ دهد که او در ابتدا در سبزوار و سپس در نیشابور تحصیل کرده و در نهایت به عنوان یک بزرگمرد ادبی در آمده و در سن ۲۷ سالگی به خدمت رسیده است . بعد از مدتی ، به عنوان سرپرست مدیریت ادبیات در دیوان رسالت سلطان محمود غزنوی درآمده است . بیهقی خود در گزارش درگذشت استادش اظهار کرده است که تا سال ۴۳۱ عزیزش داشته و نوزده سال را پشت سر هم بهترین شاگرد او بوده است . بنابراین ، آغاز شاگردی بوالفضل نزد بونصر در سال ۴۱۲ انجام شده است .
احتمالا بیهقی قبل از آنکه به دستگاه غزنویان بپیوندد ، به نیشابور رفت . او حدود نوزده سال در حکومت سلطان محمود (فاتح غزنوی) شاگرد و همکار بونصر مشکان بود . پس از درگذشت بونصر ، بوسهل زوزنی به عنوان رئیس دیوان رسالت منصوب شد . اما بیهقی با شرارت و زعارت او مواجه شد ، چرا که او ضد بونصر مشکان بود . بیهقی نامه‌ ای به امیر مسعود نوشت و استعفا کرد اما سلطان استعفای او را نپذیرفت و به بوسهل پیام فرستاد که بیهقی وابسته‌ ی تو نیست و او را به نیکوداد دارد ، اگر هم چنین چیزی مدعی شود .
به گونه‌ ایی که بیهقی به خوبی در حکومت و نبرد نداشتش قرار گرفت و استاد او هم او را بسیار دوست داشت و احترام زیادی به او می‌ گذاشت ، تا زمانی که پادشاه زنده بود . پس از شکست دندانقان ، امیر مسعود بر بوسهل عصبانی شد و او را در ماه ذی‌حجه همان سال ، ۴۳۱ ، به «بست» فرستاد . در آن مدت ، بیهقی عملیاً به عنوان نخست وزیر و نمایندهٔ بوسهل در دیوان رسالت بود (ص ۸۷۸) ، تا این که مسعود در ماه ربیع الاول سال ۴۳۲ به هند رفت (ص) (۹۰۰) و دو ماه بعد به دلیل شورش غلامانش کشته شد و امور تغییر کرد . در حین حکومت کوتاه امیر محمد و همچنین دورهٔ نه سالهٔ سلطنت مودود بن مسعود (۴۳۲) تا (۴۴۱) ، بیهقی همچنان در دیوان رسالت مشغول و محترم بود ، اما پس از مرگ مودود ، در زمان کوتاهی چند امیر غزنوی به سلطنت رسیدند و نظم دولت به هم ریخت و بیهقی نیز درگیر این تحولات شد . پس از مودود ، فرزند جوانش به عنوان امیر سلطنتی برگزیده شد که تنها پنج روز حکومت کرد .
پس از وی ، یک فرزند از آن مسعود به امیری رسید که امارت او نیز چهل و پنج روز فراتر نرفت . سپس نوبت به عبدالرشید ، کوچکترین فرزند باقیمانده‌ سلطان محمود رسید ، که در ماه رجب سال ۴۴۱ از حبس آزاد شده و بر تخت نشانده شد .
در آغاز حکومت عبدالرشید ، او ریاست دیوان رسالت را با بیهقی داشت ، اما بعداً وضعیت او دگرگون شد ؛ زیرا بیهقی اظهار ناخرسندی می‌ کرد به خاطر بد کرداری‌ ها و رفتار خودسرانه غلام سرکش به نام “تومان” که از طرف بیهقی به امیر گزارش می‌ داد . در نتیجه تومان پولی به بیهقی داد تا او را به دست آورد و خانه‌ اش را تخریب کند ؛ سپس او را بازداشت کرد و در قلعه زندانی کرد . بعداً قاضی غزنوی او را به دلیل مفسد بودن به حبس فرستاد و در همین مدت ، طغرل برار معروف به “مغرور” (بیهقی، صفحه ۹۳۶) از قلعه فرار کرد و عبدالرشید را کشت . این اقدامات به قلعه فرستاده شد تا خدمتکاران سلطنتی را به آنجا بفرستند که جملهٔ آن‌ها ، ابوالفضل بیهقی بود . اما امیری طغرل پنجاه و هفت روز بیشتر در سلطنت باقی نماند زیرا که زوبین دار ، غلام دیگری با نام نوشتگین ، او را در سال ۴۴۴ کشت و پس از آن ، ملک به دست محمودیان افتاد و فرخزاد بن مسعود به سلطنت نشست .
هنگام نشستن فرخزاد بر تخت سلطنت ، بیهقی از حبس خود رهایی یافت و به عنوان مشاور و معتمد و مشیر سلطان معروف شد . با این حال ، او هرگز شغل رسمی نپذیرفت و به جدیت به تألیف کتاب خود پرداخت . از سال ۴۴۸ میلادی ، او به نگارش “دیباچه‌ی خسروانی” مشغول شد . در حین انجام این کار ، در سال ۴۵۱ وفات یافت و برادرش ، ابراهیم بن مسعود ، به عنوان جانشین بر تخت نشست . در آن زمان ، بیهقی به خاطر یادگاران زوزنی و نقد او ، سخنان نرم و تند خود را ثبت کرد .
پس از درگذشت مسعود ، بوسهل برگشت و برخی از نقاط ضعف من را مورد سرزنش قرار داد . زندگی‌ ام در گنجینه‌ ای از اشتباهات گذشت و تجربیات نرم و تند زیادی را تجربه کردم . این فعالیت‌ ها تا بیست سال ادامه یافته و همچنان اثر گذار است ….
در دوران پایانی عمر بیهقی که تا سال ۴۷۰ هجری قمری به سر برسید ، به طور کامل به نگارش کتاب خود اختصاص داد و در آخرین روزهای زندگی‌اش در غزنه درگذشت ، بدون اینکه محل دفنش مشخص شود .
تاریخ بیهقی ، یکی از اثار مهم ، زمان و مکان آن را بررسی می‌ کند . این کتاب تنها به بخش میانی آن دسترسی داریم که مربوط به حکومت غزنویان می‌ شود . نوشته بیهقی با شرح حوادث پس از مرگ سلطان محمود به قرار سلطان مسعود در هند و همچنین حکومت محمود ، شروع می‌شود و به پایان می‌ رسد . بر اساس نوشته‌های وی ، مشخص است که این اثر از سال ۴۰۹ هجری قمری شروع شده و با درگذشت ابراهیم بن مسعود (۴۵۱ تا ۴۹۲) به پایان رسیده است . نویسنده تاریخ بیهقی ، به سال ۴۹۰ در روستای ششتمد بیهق متولد شده است .
تاریخ ناصری که از اولین روز های سبکتگین تا اولین روز های سلطان ابراهیم روز به روز روایت می‌ شود ، متشکل به سی مجلد است . برخی از این مجلدات در کتابخانه مهد عراق – رحمهما الله – و برخی دیگر در دست افراد مختلف قرار دارد . اما باید توجه داشت که سخنان ابن فندق برخی جوانب دقیق تاریخی را نمی‌ تواند کاملا صحیح نشان دهد . به این دلیل که خود بیهقی در شرح تاریخ غزنویان خود ، آغاز رویداد ها را از سال ۴۰۹ خورشیدی مشخص می‌ کند . همچنین ، تاریخ تولد بیهقی که برابر با سال ۳۸۵ خورشیدی است ، نشان می‌ دهد که او از سن ۲۷ سالگی ( سال ۴۱۲ خورشیدی ) به شاگردی دیوان رسالت محمود غزنوی پرداخته است و از این رو نمی‌ تواند به صورت دقیق و جامع رویداد های دورهٔ سبکتگین ( سال ۳۶۷ خورشیدی ) را گزارش دهد .
واجب زیادی را بر عهده گرفت . از جنبه تاریخی ، ابوالحسن زید بیهقی در تاریخ خود را از سال ۴۰۹ هجری شمسی آغاز کرده است . وی در کتاب مشهور تاریخ یمینی به رویداد های اولیه دوران غزنویان تا سال ۴۰۹ پرداخته و حتی برخی از وقایع مهم پس از اسلام در خراسان و ایران شرقی را نیز ذکر کرده است . این اشارات ممکن است باعث ابهام شود و برخی افراد فکر کنند بیهقی تاریخ غزنویان را به صورت جامع از ابتدا تا انتها گزارش کرده است ، در حالی که واقعیت این است که بیهقی به صراحت اعلام کرده که دیگران به طور جامع‌ تر آن را به نگارش درآورده‌ اند . به عنوان مثال ، وی تاریخ امیر عادل سبکتگین را از دوران کودکی او تا زمان ورودش به دوران خدمت به سامانیان روایت می‌ کند .